1. Hegel’e Karşı: Tarihsel Materyalizm

Marx’ın Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı’sının ünlü önsözü son derece kompakt ve konsantre bir tarihsel materyalizm anlatısı ortaya koyar. Çalışmalarının büyük bölümünde yaptığı gibi, burada da Marx tartışmacı üslubunu sürdürür. Önsözde eleştirinin nesnesi bir kez daha Hegel ve Hegelci düşünüş biçimidir.
Buna göre, tarihsel materyalist bakış açısının temel ilkesi olarak, ekonomik temel üzerinde yükselen –hukuk gibi- üstyapısal ögeler kendi başlarına ya da insan zihinin genel evrim çerçevesi içerisinde açıklanamazlar. Marx’ın araştırmaları “…tam tersine, bu ilişkilerin köklerinin, Hegel’in 18. Yüzyıl İngiliz ve Fransız düşünürlerinin örneğine uyarak ‘sivil toplum’ adı altında topladığı maddi varlık koşullarında bulundukları ve sivil toplumun anatomisinin de ekonomi politiğin içerisinde aranması gerektiği sonucuna ulaştı.” Öyleyse “ekonomi politik” nedir?

2. Varlığın toplumsal üretimi ve zorunlu ilişkiler

Doğadan bilinçle değil, hem türün üretimine hem de türün yeniden üretimi için gereken nesnelerin üretim yapmaya karşılık gelen üretim yapma yetisi ile ayrılan ve onunla karşıtlaşan insanlar, bu bir defa gerçekleştikten sonra aralarında iradi olmayan, zorunlu ilişkiler kurarlar. Bu ilişkiler üretim ilişkileridir. Bu üretim ilişkilerinin karmaşıklık ve gelişmişlik düzeyi, üretici güçlerin gelişmişlik düzeyine bağlıdır. Bir toplumdaki üretici güçlerin denk düştüğü üretim ilişkileri o toplumsal formasyonun üretim biçimini ortaya koyar. Kapitalist üretim biçimi içerisindeki bir toplumda gelişecek üretim ilişkileri de, rekabetçi, kara dayalı, dayanışmadan uzak olacaktır. Ekonomik temelin ifadesi olan üretim ilişkileri bir bütün olarak, ideolojinin de dahil olduğu hukuki, siyasal, dinsel, felsefi, sanatsal alanın, diğer bir deyişle üstyapısal varlığın “somut temelini” oluşturur.
Bu anlamda maddi yaşam koşullarını belirleyen şey bilinç değil, bilinci belirleyen şey insanlar arasındaki zorunlu maddi ilişkiler, yani “onların toplumsal varlıklarıdır.” Ekonomi politik ise, bu “toplumsal maddi varoluşun” araştırıldığı alandır.

3. Üretim ilişkileri ile üretici güçler arasındaki karşıtlık: toplumsal devrim çağı

Üretici güçlerin gelişmesi belirli bir aşamada bu değişimin taşıyıcısı olan ilişkiler, değişen üretici güçlerle uyumsuzlık gösterir ve onalrın “ayak bağı” haline gelir. Ekonomik temelde ortaya çıkan bu türden bir karşıtlık üstyapısal alana doğrudan bir etkide bulunur. “Üretici güçlerin gelişmesinin biçimi olan bu ilişkiler, onların engelleri haline gelirler.” Marx’a göre, ilkeleri bilimsel olarak rahatlıkla saptanabilecek olan ekonomil alandaki bu “altüst oluş” ile buna bağlı olarak üstyapı alanında, yani ideolojinin alanında gerçekleşen “altüst oluş” birbirinden ayırt edilmek durumundadır. Bu ayrım noktası da daha sonraki dönemde Batı Marksist düşüncesi içerisinde temel hatları oluşturacak olan ayrımdır. İkinci Enternasyonal’in ekonomist tavrı ile buna karşı gelişen ve ideoloji üzerine devasa bir birikim oluşturan Batı Marksizmi düşünce geleneği bu ayrım temelinde şekillenen iki hatta karşılık gelir.
Üretim ilişkileri ile üretici güçler arasında ortaya çıkan söz konusu karşıtlık raslantısal ya da gelişigüzel bir karşıtlık biçimi değildir. Çünkü Marx, “İçerebildiği bütün üretici güçler gelişmeden önce, bir toplumsal oluşum asla yok olmaz; yeni ve daha yüksek üretim ilişkileri, bu ilişkilerin maddi varlık koşulları eski toplumun bağrında çiçek açmadan asla gelip yerlerini almazlar,” der. Buna göre, yeni ilişki biçimlerinin ortaya çıkması ve bunların diğerlerinin yerini alması, bir toplumsal formasyonun içsel dinamiklerinden bağımsız olarak gerçekleşmez. Dahası, bu yeni ilişkilerin olgunlaşma koşulları her zaman eskiye içkindir. Ve eski olan, ancak bu gizilgüç açığa çıktığı zaman anlaşılabilir ve dönüştürülebilir. Marx şöyle der: “Nasıl ki bir kimse hakkında kendisi için taşıdığı fikre bakılarak bir hüküm verilemezse, böyle bir altüst oluş dönemi hakkında da, bu dönemin kendi kendini değerlendirmesi göz önünde tutularak bir hükme varılamaz. Tam tersine, bu değerlendirmeleri maddi hayatın çelişkileriyle, toplumsal üretici güçler ile üretim ilişkileri arasındaki çatışmayla açıklamak gerekir.”

4. Burjuva Toplumu: İnsanlığın Tarihöncesi’nin son aşaması

Marx’a göre toplumsal-ekonomik ilerleme antikçağ, feodal ve burjuva üretim tarzları çizgisinde gerçekleşir.Dolayısıyla burjuva üretim tarzı, üretici güçlerin ve üretim ilişkilerinin ulaşmış olduğu düzey ve karşıtlık biçimi ve aynı zamanda üstyapısal gelişmişlik düzeyi göz önünde bulundurulduğunda bu karşıtlığın, ya da Marx’ın deyişiyle insanlığın tarihöncesinin son biçimidir. Çünkü Marx’a göre burjuva toplumunun bağrında oluşan üretici güçler, üretim ilişkileri ile üretici güçler arasındaki uzlaşmaz karşıtlığı çözmenin aracıdır da, “..bireysel bir karşıtlık anlamında değil, bireylerin toplumsal varlık koşullarından doğan bir karşıtlık anlamında..”

Not: Çalışma programında 1. Hafta okumaları arasında görünen Engels’in yazdığı “Karl Marx’ın Ekonomi Politiğin Eleştirisi” adlı, metnin tamamının bir değerlendirmesi olan bölüm, çalışmanın yol haritası ve bütünlüğü göz önünde bulundurularak son haftaya bırakılmıştır.
Bu değişiklikteki temel kaygı, önceliğin metin ile doğrudan ilişki kurmaya ve bu temelde bir üretim gerçekleştirilmesine verilmiş olmasıdır. Farklı bir bağlamda benzer bir kaygıyı duyan Marx da Önsöz’de şöyle demişti: “Hazırlamış olduğum bir genel girişi yayınlamıyorum. Çünkü düşünüp taşındıktan sonra bana öyle geldi ki, ilk önce tanıtlanması gereken sonuçlar hakkında önceden yargılara varmak, ancak sıkıcı olabilirdi ve beni izleyecek okurun tekil’den genel’e geçmesi gerekecekti.” (EPEK, s. 22)

“Bu yapıt on beş yıllık çalışmamın, yani ömrümün en güzel yıllarının sonucudur.”

Krizleriyle, savaşlarıyla, ekonomik, politik ve kültürel, başka bir ifadeyle ideolojik, yeni ve eski sömürü biçimleriyle yeni bir aşamasına geçmiş olduğu iyiden iyiye belli olan “insanlığın tarih öncesi”nin* bugünkü dönemecinde Marx’ı yeniden okumak ve onu yeniden anlamak, bugün, salt entelektüel bir faaliyet olmaktan öte, yeni bir devrimci duruşu inşa etmenin özsel bir koşuludur. 

Tarihinin en büyük krizlerinden birisini yaşayan; yoksulluğun giderek, “gelişmiş,” “gelişmekte olan” ve “geri” her köşesinde kendini en sert biçimleriyle hissettirdiği, kapitalizmin özgürlük, eşitlik ve demokrasi gibi temel ideal değerleri/kavramları deforme edip yeniden içeriklendirerek kendisinden olmayanı köleleştirdiği, yoksullaştırmak ve geri bırakmakla yetinmeyip, kendisine her direnenin üzerine bombalar yağdırdığı bir dünyada, savaşın, sömürünün ortadan kalkması, eşitliğin, dayanışmanın, barışın, kardeşliğin hakim olması, sınırsız ve savaşsız bir dünya özlemi o dünyayı kurmak için çalışmayı gerektirir. 

“Filozoflar bugüne kadar dünyayı sadece çeşitli biçimlerde yorumladılar, önemli olan onu değiştirmektir.”

Marksist bir algıya sahip olmak bu türden bir özlemi duymanın önkoşulu değildir. Fakat dünyayı değiştirmek, onu algılamakla ilgili bir şey olduğundan, nasıl bir algınız varsa o algıya uygun bir değişimi istersiniz. Ve eğer siz, dünyayı sınıfların ve dolayısıyla sömürünün olmadığı bir yer haline getirmek istiyorsanız, Marksist bir algıya sahip olmanız gerekmektedir. İşte bu yüzden, Marx’ın da “Bu yapıt ilk defa olarak toplumsal ilişkilerin yeni bir görüş tarzını bilimsel olarak sunmaktadır,” şeklinde ifade ettiği Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı, kapitalist toplumsal ilişkilerin kuruluşunun, tarihsel bağlamının ve ortadan kalkmasının koşullarının anlaşılması, ve ayrıca eleştirilmesi ve ortadan kaldırılmasının koşullarının araştırılması için bir teorik çerçeve olmak bakımından en önemli temel kaynaklardan birisidir. 

Söz konusu kaygıları ve özlemleri duyan Marksistler olarak biz, Marksist düşüncenin kilit metinlerinden birisi olarak gördüğümüz Marx’ın Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı adlı metni üzerine bir okuma çalışması başlatıyoruz. “Marx’la Pazar Kahvaltıları” başlığı altında yürüteceğimiz çalışma katılmak isteyen herkese açıktır.

“Qui si convien lasciare ogni sospetto
Ogni vilta convien che qui sia morta.”*

* * Burada bütün kuşkular kovulsun
Ve burada her türlü korku yok olsun”
Dante İlahi Komedya

Çalışmanın programı, yöntemi ve katılım koşulları aşağıdaki gibidir.

Program

1. Hafta, 17.05.2009 Pazar

Önsöz, Karl Marx
Karl Marx’ın “Ekonomi Politiğin Eleştirisi,” Friedrich Engels

(Toplam 18 sayfa)

2. Hafta, 24.05.2009

Birinci Kitap: Sermaye Üzerine
Birinci Kısım: Genel Olarak Sermaye
Birinci Bölüm: Meta
A. Metaın Tahlili Üzerine Tarihsel Basit Düşünceler
İkinci Bölüm: Para ya da Basit Dolaşım 

(40 sayfa)

3. Hafta, 31.05.2009

I. Değerlerin Ölçüsü
B. Paranın Ölçü Birimi Üzerine Teoriler
II. Dolaşım Aracı
a) Metaların Başkalaşımı
b) Paranın Dolaşımı
c) Sikke, Değer Alameti

(61 sayfa)

4. Hafta, 07.06.2009

III. Para
a) Para Yığma (iddihar)
b) Ödeme Aracı
c) Evrensel Para
IV. Değerli Madenler

(38 sayfa)

5. Hafta, 14.06.2009

C. Dolaşım Araçları ve Para Üzerine Teoriler

(39 sayfa)

6. Hafta, 21.06.2009

Ekonomi Politiğin Eleştirisine Giriş
A. Giriş
1. Üretim, Tüketim, Dağıtım, Değişim (dolaşım)
I. Üretim
Tarihsel Üretim İlişkilerinin Sürdürülmesi
Genel Olarak Üretim ve Dağıtım
Mülkiyet
II. Üretim İle Dağıtım, Değişim, Tüketim Arasında Genel İlişki
A1) Üretim Aynı Zamanda Tüketimdir de
B1) Dağıtım ve Üretim
C1) Değişim ve Üretim
III. Ekonomi Politiğin Yöntemi
IV. Üretim, Üretim Araçları ve Üretim İlişkileri. Üretim İlişkileri ve Dolaşım İlişkileri. Üretim ve Dolaşım Koşullarına Göre Devlet ve Bilinç Biçimleri. Hukuki İlişkiler. Aile İlişkileri 

(28 sayfa)

7. Hafta, 28.06.2009

Değerlendirme

Yöntem

Çalışma, yukarıda da belirtildiği gibi, Pazar günleri saat 10:00 ile 14:00 saatleri arasında yapılacaktır. Saat 10:00-10:30 arası kahvaltıya ayrılacak olup, kahvaltı giderleri kolektif olarak karşılanacaktır.

Her hafta bir ya da iki katılımcı kitabın o haftaki ilgili bölümleri üzerine sunum yapacaktır. Sunumun ardından tartışma bölümüne geçilecektir. Buradaki nihai amaç, çalışmanın bir metne dönüşmesini sağlamaktır. Çalışmaya katılanların yer alacağı bir mail gurubu oluşturulacak ve çalışmanın haftalık sonuç metinleri gruba gönderilecektir. Değerlendirme haftası olan son hafta ise, çalışmanın haftalık metinleri genel bir gözden geçirmeye tabi tutulacaktır. Bu genel değerlendirme üzerinden kitap ile ilgili ortak bir metnin çıkarılması ve yayınlanması amaçlanmaktadır. 
Buna ek olarak, çalışmanın belirli haftalarında ele alınan konularda uzmanlaşmış isimler özel sunumlar ile çalışmaya katılarak katkıda bulunacaktır. Bununla ilgili duyuru önümüzdeki günlerde yapılacaktır. 

Katılım Koşulları

Çalışmaya katılım iki şekilde olacaktır.

1. Sürekli Katılımcılar

Bu gruba girenler çalışmanın başlangıcından itibaren bütün toplantılara aktif bir biçimde katılacak ve çalışmanın temel kadrosunu oluşturacaklardır. 

2. İzleyiciler

Bu grup , çeşitli nedenlerle çalışmanın tamamını izleyemeyecek durumda olup, bir kısmına katılabilecek kişilerden oluşacaktır. İzleyiciler sunumlar ve tartışma esnasında söz almayacak, bununla birlikte, toplantının serbest son bölümünde söz alabileceklerdir. 

Burada çalışmanın bütünlüğü ve sürekliliği göz önünde bulundurularak amaçlanan, konunun rotasından çıkarılmasını ve tartışmaların sekteye uğramasını önlemektir.

Yer: Ubuntu Kültür

Adres: İstiklal Caddesi, Zambak sokak, No: 10 Kat: 1 (Akademi İstanbul Karşısı, yangın merdivenli binanın birinci katı).

Telefon: 0212 243 4562